تجزيه و تحليل خطر در فعاليتآ*هاي بخش توزيع برق از طريق مدل مديريت ريسك
مهندس عزيز گلآ*محمدي

تنوع فعاليتآ*ها و حجم عمليات اجرايئ در بخش توزيع برق به علت ماهيت كار و گستردگي شبكهآ*ها و تجهيزات مربوطه وبه تبع آن درگير شدن پرحجم نيروي كار ودر معرض حادثه را با آن فراهم ميآ*سازد. شرايطي كه عنوان شد خطرات متعدد و در سطوح مختلف را با انجام كارها توام ميآ*سازد. اين خطرات در صورت عدم مديريت بر آنها منجر به حوادث شده و از اين زاويه اقتصاد ضعيف و برنامهآ*هاي پرحجم شركتآ*هاي توزيع مورد تهديد قرار ميآ*گيرد. اتخاذ روشآ*ها و راهكارهاي سنتي و ساده نميآ*تواند حتي در شرايط فعلي كيفيت عمليات اين بخش (كار در شرايط عمدتاً سرد) تامينآ*كننده حداقلآ*هاي ايمني كاركنان و مشتركان باشد و با توجه به اينكه كار در شرايط خط گرم به منظور حفظ پيوستگي سرويس برقرساني به مشتركان و كاهش مقوله انرژي توزيع نشده جزو الزامات آتي بخش توزيع نيرو خواهد بود به دليل افزايش طبيعي سطح خطرات در اين رويكرد جديد كاري دستيابي و بكارگيري رويكردهاي كاراتري در ارتباط با موضوع ايمني اين بخش ضرورت پيدا ميآ*كند. مدل ايمني مديريت ريسك يكي از ابزارها بوده و بطور سيستماتيك به تشخيص و رديابي خطرات در اين بخش پرداخته و ميآ*تواند سهم قابل توجهي در ايمنآ*سازي محيط عمليات ايفا كند.

تعاريف:
خطر: (1) عبارتست از شرايطي كه داراي پتانسيل آسيبآ*رساني به عامل انساني كار، خسارت به تجهيزات و يا كاهش كارايي و قابليت اعتماد يك كار يا سيستم است.
شدتآ*خطر: عبارتست از يك توصيف طبقهآ*بندي شده از سطح كارايي خطرات ريسك (در مفهوم ايمني): عبارتست از احتمال وقوع حادثه بر حسب احتمال وقوع و شدت آن حادثه (2) عبارتست از: نتيجه به فعليت رسيدن خطرات محيط كه ميآ*تواند منجر به صدمات يا خسارت شده و يادر قالب شبه حوادث (3) داراي تبعات خسارتي و صدماتي باشد.

مدل ايمني مديريت ريسك:
مدل مديريت ريسك يك فرايند سلسله مراتبي مديريت خطرات در يك محيط كاري استك

تحليل مدل ريسك:
اين مدل يك فرايند پنج مرحلهآ*اي است كه مراحل مختلف آن بصورت زير تحليل ميآ*شود:
1- مرحله تشخيص خطرات
تجزيه تحليل خطر به عنوان اساس دانش ايمني قلمداد شده و ساير فعاليتآ*هاي مورد نظر در يك سيستم ايمني بر آن استوار ميآ*شود. فرايند تجزيه و تحليل خطر خود وابسته به يك فرايند سيستماتيك تشخيص و تعيين خطرات مرتبط با محيط عملياتي مورد نظر است.
2- ارزيابي خطرات:
خطرات محيط كار از نظر ماهيت، منشاء ايجاد و پتانسيل آسيبآ*رساني و يا ايجاد خسارت در يك سطح و مشخصه نيستند. بنابراين در اين مرحله بايد از اين زوايا حوادث مورد بررسي قرار گرفته و دستهآ*بندي شوند.
3- تعيين معيار كنترلي متناسب:
در اين مرحله بر اساس تقسيمآ*بندي خطرات در مرحله دوم معيارهايي نظير موارد زير براي حذف و يا كاهش پتانسيل خطرات تعيين ميآ*شود:
- جايگزيني روشهاي كاري و يا تجهيزات با خطرات كمتر بجاي روشها و تجهيزات موجود
- تجديدآ*نظر در طرحهاي موجود
- ايزوله سازي خطرات
- معرفي روشهاي كنترل اجرايي و تعيين وسايل حفاظت فردي مناسب
4-اعمال نظارت بر اجرا و كارايي معيارهاي وضع شده:
پس از اجراي معيارهاي فوق، جهت تثبيت اين معيارها در متن فعاليتها و همچنين ارزيابي كفايت معيارهاي مذكور بايد نظارت و سرپرستي كافي توسط مسوولين ايمني و سرپرستان گروهها اعمال شود.
تقسيمآ*بندي سطوح خطرات:
يكي از الزامات فرآيند آناليز خطر بررسي خطرات محيط كار در يك فضاي دو بعدي شدت خطر و احتمال وقوع حادثه است. بر اساس اين مدل هر كدام از صورتآ*هاي زير ميآ*تواند مورد توجه قرار گيرد:
1- حوادث مكرر باتبعات و خطرات درجه پاييني (جزئي)
2- حوادث مكرر با نرخ تكرار كم ولي با تبعات جدي (فاجعه بار يا بحراني)
3- حوادث محتمل با پيامدهاي جزئي
4- حوادث محتمل با پيامدهاي جدي
بر اساس مدل فوق ضمن تعيين معيارهاي مناسب ايمني، ميزان سرمايهآ*گذاري براي ايمنآ*سازي محيط كار تعيين مي شود. با مطالعه شرايط حاكم بر كيفيت عمليات كاري بخش توزيع و همچنين با تكيه بر نتايج بررسي برخي مراكز مهم
مرتبط با مقوله ايمني نظير
ANSI, NIOSH, OSHA, BSC, DOE ميآ*توان تقسيمآ*بندي زير را براي تعيين سطوح خطر در فعاليتآ*هاي عملياتي بخش توزيع برق ارايه كرد:
سطوح مختلف خطر در فعاليتآ*هاي توزيع برق:
بر اساس توصيه مراكز فوق سه سطح خطر II, III, IV براي فعاليتآ*هاي بخش توزيع برق در نظر گرفته شده است كه در هر سطح بطور متناظر شدت خطر در سه سطح بصورت متوسط، بالا و شديد تعريف شده است. جدول شماره 1 نشانآ*دهنده موارد مذكور است. همانآ*گونه كه مشاهده مي شود به دليل ماهيت خطرزائي بالاي فعاليتآ*ها و تجهيزات الكتريكي و براي نشان دادن اهميت اين خطرات در تقسيمآ*بندي فوق دامنه خطرات با سطح كم يا پايين در نظر گرفته نشده است.

تحليل سطوح خطرات برقي:
براي هر كدام از سطوح خطري كه قبلاً معرفي شد حالتآ*هايي وجود دارد كه بايد در هنگام وضع مقررات كنترلي در فعاليتهاي اجرايي مورد نظر قرار گيرند. اين حالتآ*ها در جدول شماره 2 نمايش داده شدهآ*اند.
از تركيب جداول 1 و 2 ميآ*توان يك مدل كاربردي براي تدوين ضوابط و معيار مناسب ايمني براي هر سطح و حالات خطر در قالب جدول 3 تدوين كرد.

خطرات مرتبط با فعاليتآ*هاي توزيع برق:
بر اساس تجارب حاصل از بررسي حوادث برقي در بخش توزيع برق ميآ*توان موارد زير را به عنوان بخشي ازخطرات مرتبط با انواع حالات و فعاليتآ*هاي اين بخش در نظر گرفت:
1- كار در نزديكي يا مجاورت خطوط برقدار
2- انجام مانورهاي عملياتي بر روي خطوط بدون اطلاع از ماهيت خطرات مربوطه
3- ايجاد حريق از طريق كليدزني در محيطآ*هاي قابل اشتعال، داغ شدن و شعلهآ*وري تجهيزات به علت انتخاب نامناسب تجهيزات از جمله هاديها و فيوزها
4- اضافه بار شدن فيدرها و نقص عملكرد تجهيزات حفاظتي نظير فيوزها، ايجاد اتصالي بعلت نقص عايقي تجهيزات الكتريكي
5- تجهيزات الكتريكي برقدار در دسترس
6- كار انفرادي و بدون سرپرستي بر روي اجزاء شبكه
7- نزديك شدن خطوط برقدار به سطح زميني و يا بناهاي مجاور بعلت عدم رعايت حريمآ*ها
8- وجود تجهيزات غير استاندارد در سيستم توزيع نظير تابلوهاي غيرايمن
9- عدم آشنايي كاركنان درگير با شبكه با خطرات كار برقكاري
01- عدم رعايت ضوابط مرتبط با ارتينگ تجهيزات
11- استفاده از وسايل حفاظت فردي نامناسب و نامنطبق
21- استفاده از وسايل و تجهيزات كاري نامناسب و نامنطبق
31- كار در شرايط نامناسب مانند شرايط باراني و يا كار در شب
41- وجود تجهيزات معيوب
51- ولتاژ بين دو سركليدهاي تحت تانسيون
61- ولتاژ خازنهاي تحت ميدان الكتريكي
71- ولتاژ القايي از طريق خطوط برقدار به خطوط بيآ*برق مجاور و ياعبوري از زير آنها
81- وجود ولتاژ در ثانويه ترانسفورماتورهاي اندازهآ*گيري
91- وجود ولتاژ بين تجهيزات با دو سيستم ارت مجزا
02- كار بر روي شبكه مختلط (با دو سطح ولتاژ)
12- ولتاژ گام و يا تماس ناشي از نشتي جريان و يا ناشي از عبور جريان عيب به زمين
22- حادث شدن تاثيرات هارمونيكآ*هاي مختلف از جمله هارمونيك سوم در ترانسآ*هاي شبكه
32- عبور كابل معيوب از روي برخي تاسيسات فلزي زيرزميني مانند لوله آب و گاز
42- ايجاد آسيب دركابلهاي برقدار مدفون توسط عمليات حفاري و ايجاد خطر براي كارگران و مردم
52- سيستم ارتينگ الكتريكي نامناسب
62- سيستم ارتينگ حفاظتي (ثابت – سيار) نامناسب
72- وجود جريان قابل توجه در هادي خنثي بدليل عدم تعادل شديد بار در فيدرهاي فشار ضعيف
82- بكارگيري حاصل برخي اختراعات خطرآفرين در تجهيزات كاري و ايمني توسط كارگران

معرفي منابع خطر بر اساس نتايج تجزيه و تحليل حوادث:
عمدهآ*ترين علل بروز حوادث برقي كه از بررسي نزديك به 200 مورد آن كه منجر به فوت يا صدمات جدي شده به شرح زير است:
1- نقص تجهزات تابلو (تماس عضو برقدار با بدنه- قرارگيري نامناسب تجهيزات، وايرينگ نامناسب و موارد مشابه)
2- انجام عمليات مانور روي كليدهاي پربار توزيع (كليد اتوماتيك- فيوز كات اوت)
3- اضافه بار شدن فيدرها
4- نامگذاري غلط فيدرهاي فشار متوسط و ايجاد اشتباه بين اپراتور پست و گروه عمليات و در نتيجه ايجاد اشتباه در تشخيص فيدر بيآ*برق
5- استفاده از ابزار نامناسب جهت آزمايش فازهاي شبكه فشار ضعيف
6- نقص عملكرد فيوزها (عمل نكردن فيوزهاي فشار ضعيف در رنج نامي خود)
7- برگشت ولتاژ از سمت مشتركين از طريق ترانس و ايجاد حادثه به علت ارت نشدن محدوده كار
8- كار در شرايط باراني و اصابت صاعقه به محدوده كار
9- تشخيص غلط محدوده ايمن و غيرايمن
01- جابجايي كابل فيدر داخل تابلو بدون قطع برق تابلو (قطع فيوز كارت اوت)
11- ايجاد تماس غير مستقيم با شبكه از طريق بدن فرد متصل به شبكه
21- انجام عمليات شاخهآ*زني در شرايط برقدار
31- عبور شبكه فشار متوسط در نقاط مختلف از روي فيدرهاي مشابه ديگر و برقدار شدن خط بيآ*برق
41- دو فاز شدن شبكه مشتركين بعلت تماس پيچ راك مقره نول با هادي فاز
51- شكسته شدن تير حامل كارگر بعلت برداشت ناگهاني بار هنگام جمعآ*آوري شبكه متصل به آنها
61- برگشت موج صاعقه از طريق زمين الكتريكي (ارتينگ الكتريكي) بعلت پايين بودن فاصله بين چاه ارت الكتريكي و حفاظتي
71- برقدار شدن هادي معابر در اثر عملكرد فتوسل و ايجاد حادثه براي كارگر
81- ايجاد كار در يك محدوده شبكه توسط گروههاي ناهماهنگ
91- اشتباه در تشخيص فيدر بيآ*برق شده روي پايه حامل دو فيدر مجزا
02- برقدار شدن شبكه فشار ضعيف تحت عمليات در اثر تماس هادي با شبكه فشار متوسط برقدار بالاي آن
12- ايجاد حريق گسترده در مزارع كشاورزي بعلت كليد زني فشار متوسط (سكسيونر)
22- تماس بوم جراثقال با شبكه فشار متوسط برقدار هنگام كار گروه زير خط برقدار
32- تماس هادي شبكه مخابرات بياباني با شبكه فشار متوسط بعلت عدم رعايت حريم
42- كابلكشي غيراستاندارد و ايجاد حادثه بعلت لختي كابل پس از برداشته شدن پوشش كابل توسط عوامل غيرمجاز
52- كابلهاي برقدار سرگردان (رها شده)
62- تماس كاميون حامل مصالح ساختماني با شبكه برقدار
72- تماس نردبان فلزي آتشآ*نشانان با شبكه فشار متوسط برقدار
82- تماس برخي مصالح ساختماني فلزي حمل شده توسط كارگران با شبكه برقدار
92- سقوط تير بر روي همكاران و همچنين شكستگي تير فشار متوسط به علت نقص در تجهيزات بالابر
03- استفاده از هادي برقدار بجاي طناب براي خشك كردن لباس، بعلت رعايت نشدن حريم شبكه فشار ضعيف روستايي و ضعف اطلاعات مشتركين نسبت به خطرات برق
13- تماس آنتني بيآ*سيم نظامي هنگام مانور با شبكه فشار متوسط عبوري از خيابان با ارتفاع كم از سطح زمين
23- بازبودن درب تابلوهاي توزيع و پست زميني
33- تداخل هاديآ*هاي دو ترانس درشبكهآ*هاي خروجي (استفاده از نول يك ترانس براي شبكه ترانس مجاور)
43- نصب دو هادي فاز از دو ترانس مجزا بر روي شيارهاي يك مقره فشار ضعيف (هر كدام روي يك شيار) در پايه انتهايي
53- سقوط كارگران تعميراتي معابر از ارتفاع بعلت نقص فني بالابر
63- سقوط شبكه 20 كيلوآ*ولت تحت كشش بر روي شبكه فشار ضعيف بعلت پارگي سيم مهار

تاثيرات مختلف حوادث برقي بر عامل انساني كار:
در اثر تماس انسان با دو جزء از مدار الكتريكي قدرت بطور عمده ممكن است هر كدام از موارد زير به تنهايي و يا در تركيب با ساير عوامل ايجاد شود:
1- شوك الكتريكي
2- اثرات حرارتي (تشعشع، شعله و حرارت ناشي از قوس الكتريكي، سوختگي سطحي، اثرات حرارتي دروني)
3- تاثيرات تاخيري
4- سقوط از بلندي
5- انجماد ماهيچهآ*ها (انقباض شديد ماهيچهآ*ها در اثر تداوم جريان الكتريكي در بدن قرباني)
6- اثرات رواني

معيارهاي حفاظتي براي كنترل خطرات در عمليات برقي بر مبناي سطوح خطرات:
با مراجعه به مباحث قبلي، سطوح خطر در ارتباط با انواع فعاليتآ*هاي عملياتي شركتآ*هاي توزيع در سه سطح ولتاژ بصورت زير در نظر گرفته شده است:
- سطح ولتاژ 1: ولتاژ 240 تا 120 ولت
- سطح ولتاژ 2: ولتاژ بالاتر از 250 ولت و زير 600 ولت
- سطح ولتاژ 3: ولتاژ بالاتر از 600 ولت
معيار حفاظتي براي سطوح ولتاژ فوق در جداول 4 و 5 و 6 آورده شده است.

معرفي برخي ديگر معيارهاي كنترل خطرات:
با مراجعه به بخشهاي قبلي اين مقاله بخصوص بخش تشخيص و ارزيابي خطر ميآ*توان بطور ريشهآ*اي وجود خطرات و وقوع حوادث را به يكي يا هر دوي موارد زير نسبت داد:
1- موقعيت غيرايمن
شامل موقعيتهاي كاري، روشهاي عملياتي، تجهيزات كاري و حفاظتي
2- عملكرد غيرايمن
بنابراين تدوين هر گونه معيار كنترلي بايد معطوف به موارد عمده فوق شود بدين معنا كه بايد با برقراري يك برنامه ايمني در ابتدا يك محيط كار ايمن ايجاد شود و سپس رفتار ايمن افراد در اين سيستم تحت مراقبت قرار گيرد. با اين توضيحات ميآ*توان معيارهاي زير را براي كنترل خطرات محيط كار توصيه كرد:
1- طراحي درست مشاغل:
با توجه به حاكم بودن شرايط علمي و تجربي در فعاليتهاي برقي مشاغل بايد بر مبناي سطوح خطرات در دستهآ*هاي مختلف تقسيم و شاغلين آنها متناسباً و گاهانه براي احراز آنها گمارده شوند.
2- معرفي خطرات حاكم بر محيط عملياتي:
كارگران و افرادي كه در مشاغل در معرض حادثه هستند بايد بنحو موثر و مستمر با انواع خطرات مستقيم و غيرمستقيم بخصوص خطرات غيرمنتظره حاكم بر كارشان بخوبي آشنا شوند.
3- معرفي روشهاي درست و روشهاي غلط كاري كه ممكن است به حادثه تبديل شوند، بنحو موثر صورت پذيرد.
4- بكارگيري وسايل و تجهيزات كاري و ايمني دقيقاً منطبق با كار و خطرات
5- تعيين دقيق محدوده كاري و سپس اقدام به تشخيص خطرات مرتبط با اين محيط و اقدام براي كاهش يا حذف اين خطرات
6- ارزيابي توانايي و ظرفيتهاي نيروي كار در مقايسه با نوع كارشان
7- وجود يك برنامه ايمني جدي در سازمان با مشخصات زير:
- حمايت و حضور مستقيم مديريت در برنامه ايمني شركت بخصوص در بخش كنترل خطرات
- انجام آموزش كاملاً كاربردي در خصوص آشناسازي كارگران با سطوح و درجات مختلف خطرات محيط و روشهاي مواجه با آنها
- تدوين يك برنامه موثر و كامل در ارتباط با روشهاي ايمني انجام كار و فراگيري موثر اين برنامه در متن تمام فعاليتها
- مستندسازي در ارتباط با تمام موارد برنامه
- نظارت، كنترل و پشتيباني مهندسي (برق – ايمني) بر تمام فعاليتهاي مذكور
8- تعمير موثر و خارج كردن تجهيزات معيوب كاري و ايمني از محدوده عملياتي كار
9- گسترش رويه موثر و مفيد سيستم قفل و بند و علامتآ*گذاري
علامتگذاري محدوده كار و محدوده خطر هنگام عمليات، تمايز تجهيزات برقدار حامل فيدرهاي مختلف توسط انواع علائم هشدار دهنده ايمني و همچنين توسعه روشهاي قفل و بند مكانيكي براي خارج كردن تجهيزات خطرناك مانند كليدها و پستها از دسترس عوامل غيرمجاز
01- جلوگيري از انجام كار در شرايط خطرات بالا بدون انجام مجوز رسمي
11- جلوگيري از اضافه بار شدن تجهيزات با انجام كنترلهاي مهندسي از جمله تعادل بار پستها، طراحي مهندسي تجهيزات برحسب ظرفيتهاي كاري آتي
21- بيآ*برق كردن كامل و يا ايزولهآ*سازي محيط عمليات از ساير بخشهاي شبكه در صورتيآ*كه كار در شرايط سرد صورت ميآ*گيرد.
31- پيروي دقيق از روشهاي سلسله مراتبي ايمني هنگام كار با خط گرم
41- توجه جدي به مقوله ارتينگ اعم از حفاظتي و الكتريكي و تحت نظارت بودن دائم اين بخش
51- تهيه لوازم حفاظت فردي مناسب و نظارت بر استفاده دقيق و به موقع از آنها
61- بكارگيري تجهيزات حفاظتي (نظير فيوز) مناسب براي حفاظت فيدرها در برابر اضافه جريان در كنار سايزبندي كابلها و اجزاء شبكه
71- ايمنآ*سازي محيط پيرامون تجهيزات الكتريكي با نصب موثر و ايمن تجهيزات بخصوص تجهيزات زيرزميني
81- ايجاد فرهنگ كارگروهي در فعاليتهاي برقي و جلوگيري از انجام كار انفرادي بطور جدي
91- آموزش و ايجاد مهارت در افراد عملياتي براي مواجهه مناسب
02- جلوگيري از انجام كار در شرايط مطلوب بخصوص در شرايط باراني
12- استفاده از افراد با صلاحيت براي رانندگي تجهيزات مرتبط با عمليات برق نظير جراثقال و بالابر
22- نگهداري تجهيزات ايمني و كاري در شرايط مطلوب و جلوگيري از ايجاد خسارت در آنها